Hà Nội và cuộc di dân lớn nhất lịch sử quy hoạch: Những ô phố cũ sẽ được tái thiết hay xóa sổ?

Thay vì tư duy "bảo tồn - cải tạo" trước đây, thành phố đang chuyển mình mạnh mẽ sang chiến lược "tái thiết giá trị". Điểm nhấn táo bạo và gây xôn xao nhất trong kế hoạch này chính là quyết tâm giải tỏa quy mô lớn tại các ô phố nằm trong vành đai 3 để xây dựng lại từ đầu.

Để thực hiện được tầm nhìn thế kỷ này, Hà Nội dự kiến sẽ thực hiện một lộ trình giãn dân với quy mô lên tới hơn 860.000 người trong giai đoạn từ năm 2026 đến năm 2045. Đây là con số khổng lồ, đặt ra thách thức chưa từng có về mặt xã hội và hậu cần.

Theo lộ trình, giai đoạn đầu từ năm 2026 đến năm 2035 sẽ là cuộc chuyển dịch của khoảng 442.000 cư dân, trong đó có 200.000 người thuộc khu vực sông Hồng, 200.000 người tại khu vực Hồ Tây và 42.000 người tại các tuyến phố trọng điểm trong vành đai 3. Sang giai đoạn tiếp theo từ năm 2036 đến năm 2045, thành phố sẽ tiếp tục di dời thêm hơn 420.000 người nữa, bao gồm cư dân phố cổ, phố cũ và các khu vực nội đô còn lại để hoàn tất việc tái cấu trúc.

Khu vực trung tâm Chính trị - Hành chính Ba Đình rộng 134,5 ha và khu vực Hồ Gươm sẽ được quản lý nghiêm ngặt về kiến trúc.

Chiến lược lần này có sự phân hóa rõ rệt về cách tiếp cận đối với từng khu vực đặc trưng. Trong khi các ô phố thông thường sẽ đối mặt với việc giải tỏa trắng để quy hoạch lại, thì những khu vực mang tính biểu tượng như Hồ Tây và vùng phụ cận rộng khoảng 462 ha (không tính 530 ha diện tích mặt nước) lại được định hướng trở thành trung tâm cảnh quan bậc nhất.

Tại đây, thành phố sẽ kết hợp giữa việc bảo tồn các công trình giá trị và tái cấu trúc toàn diện các khu dân cư hiện hữu bằng cách nâng cấp hệ thống giao thông và đầu tư mạnh vào không gian xanh. Tương tự, trục cảnh quan sông Hồng với quy mô lên tới 11.000 ha cũng sẽ được đánh thức để trở thành mặt tiền mới của Thủ đô, nơi môi trường và kiến trúc hòa quyện với nhau.

>> Xem thêm quy hoạch tại khu trung tâm Hà Nội

Đối với khu vực trung tâm Chính trị - Hành chính Ba Đình rộng 134,5 ha và khu vực Hồ Gươm sẽ được quản lý nghiêm ngặt về kiến trúc.

Tại đây, các quảng trường sẽ được mở rộng, vườn hoa và mặt nước được bổ sung để tôn vinh những giá trị lịch sử như Hoàng thành Thăng Long hay trục văn hóa Tràng Tiền - Nhà hát Lớn. Đặc biệt, xu hướng phát triển không gian ngầm sẽ được ưu tiên tối đa tại lõi trung tâm này để vừa tăng diện tích dịch vụ, thương mại, vừa giữ được sự tĩnh lặng và trang nghiêm cho phía trên mặt đất.

Khu phố cổ rộng 81 ha và khu phố cũ rộng 200 ha cũng nằm trong diện tái thiết nhưng theo hai kịch bản khác nhau. Phố cổ sẽ được phục dựng để trở thành biểu tượng du lịch cộng đồng, nơi kinh tế vỉa hè và kinh tế đêm được tổ chức bài bản để giới thiệu ẩm thực và văn hóa Hà Nội ra thế giới. Trong khi đó, khu phố cũ thời Pháp sẽ được bảo tồn theo mô hình "thành phố vườn" với mạng lưới đường bàn cờ đặc trưng, vỉa hè rộng và hệ thống cây xanh cổ thụ. Những công trình xây mới tại đây buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định về kiến trúc để đảm bảo không phá vỡ không gian yên bình vốn có.

Giai đoạn đầu từ năm 2026 đến năm 2035 sẽ là cuộc chuyển dịch của khoảng 442.000 cư dân, trong đó có 200.000 người thuộc khu vực sông Hồng

Về nguồn lực, tổng nhu cầu vốn cho giai đoạn 2026-2045 ước khoảng 64,84 triệu tỷ đồng. Trong đó, giai đoạn 2026-2035 cần 14,5 triệu tỷ đồng; giai đoạn 2036-2045 cần 50,34 triệu tỷ đồng, với sự tham gia chủ đạo của khu vực tư nhân và nguồn lực xã hội, bên cạnh đầu tư công cho hạ tầng thiết yếu và an sinh.

Lịch sử cho thấy từ năm 1998, Hà Nội đã đặt mục tiêu giảm dân số nội đô từ 960.000 xuống 800.000 người vào năm 2020 nhưng không thành công. Đến năm 2011, Quy hoạch 1259 lại đặt mục tiêu giảm từ 1,2 triệu xuống 0,8 triệu người. Thậm chí, dự án đưa 1.800 hộ dân phố cổ sang khu đô thị Việt Hưng từng kéo dài suốt 8 năm (2012-2020) vẫn còn dở dang. Để khắc phục sự ì ạch này, đề án quy hoạch mới đưa ra một cơ chế tài chính và tái định cư mang tính đột phá. Thành phố sẽ không chỉ đơn thuần là di dời mà sẽ thực hiện tái cấu trúc dân cư gắn liền với lợi ích kinh tế.

>> Xem thêm các dự án khu đô thị tại Hà Nội

Cụ thể, tại những khu vực có giá trị đất đai cao trong nội đô, thành phố ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ cho người dân. Các khu nhà ở thương mại và dịch vụ cao cấp sẽ được xây dựng song song để lấy nguồn thu bù đắp chi phí giải phóng mặt bằng cực lớn. Việc giải tỏa theo đơn vị ô phố cho phép tăng tầng cao kiến trúc nhưng lại giảm mật độ xây dựng trên mặt đất, tạo ra quỹ đất cho hạ tầng công cộng và không gian xanh. Mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) sẽ là "xương sống" cho sự thay đổi này. Trong bán kính 500 m quanh các ga tàu điện, cao ốc sẽ được khuyến khích phát triển, giúp tối ưu hóa giá trị đất đai và giảm áp lực giao thông cá nhân.

Hệ thống hạ tầng khung cũng sẽ được tái cấu trúc toàn diện theo hướng đa tầng và tích hợp. Không chỉ có đường xá trên mặt đất, Hà Nội sẽ đầu tư mạnh vào hạ tầng ngầm với các bể chứa nước quy mô lớn để giải quyết triệt để tình trạng ngập úng mỗi khi mưa lớn. Đây là cách tiếp cận đô thị bền vững mà nhiều thủ đô lớn trên thế giới đã áp dụng thành công. Việc chuyển từ bảo tồn thụ động sang tái thiết chủ động không chỉ giúp giải quyết các nút thắt về dân số và giao thông, mà còn tạo ra một nguồn lực tài chính mới từ chính quỹ đất nội đô vốn đang bị lãng phí bởi những khu dân cư lụp xụp và hạ tầng lạc hậu.