Chuyển đổi khu công nghiệp sang mô hình thế hệ mới

Một góc Khu công nghệ cao Hòa Lạc.

Sau 30 năm hình thành và phát triển, các khu công nghiệp tại Hà Nội đóng góp quan trọng vào kinh tế-xã hội Thủ đô.

Tính đến tháng 2/2026, Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội đang trực tiếp quản lý hai khu công nghệ cao, một khu công viên công nghệ thông tin; 24 khu công nghiệp, trong đó có chín khu công nghiệp đang hoạt động; năm khu công nghiệp đã thành lập và có nhà đầu tư hạ tầng; 10 khu công nghiệp đang được lập quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2000.

Thành phố hiện có 999 dự án còn hiệu lực, trong đó khu công nghệ cao Hòa Lạc có 115 dự án, các khu công nghiệp còn lại có 884 dự án, số chuyên gia, người lao động trong các khu công nghệ cao và khu công nghiệp hiện có khoảng 200 nghìn người, với khoảng 1.350 người nước ngoài.

Phó Trưởng ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội Trần Anh Tuấn cho biết, mô hình khu công nghiệp hiện tại đang bộc lộ nhiều hạn chế cần thay đổi. Thống kê cho thấy, tỷ lệ doanh nghiệp công nghệ cao thật sự mới chỉ đạt khoảng 20-25%, phần lớn vẫn tập trung vào việc gia công, lắp ráp.

Số khu công nghiệp đang có một số doanh nghiệp hoạt động trong các nhóm ngành tiềm ẩn “công nghệ thấp, phát thải cao” chiếm khoảng 29,6%. Tỷ lệ này đặc biệt cao tại một số khu như Quang Minh, Nội Bài, Thăng Long và Phú Nghĩa.

Ngoài ra, áp lực môi trường từ các khu công nghiệp rất lớn, với lượng nước thải phát sinh từ 70.000 - 80.000 m³/ngày đêm; chất thải rắn công nghiệp lên tới hàng trăm nghìn tấn mỗi năm.

Về hạ tầng xã hội, chỉ khoảng 20-25% nhu cầu nhà ở cho công nhân được đáp ứng. Thí dụ như tại Khu công nghiệp Thăng Long, khu nhà ở Kim Chung đã xuống cấp nghiêm trọng sau 20 năm sử dụng, thiếu hụt hệ thống trường học, bệnh viện và dịch vụ đi kèm.

Bên cạnh đó, liên kết chuỗi cung ứng trong các khu công nghiệp còn yếu, giá trị gia tăng nội địa thấp, công nghiệp hỗ trợ phát triển chưa tương xứng và sự tham gia của doanh nghiệp Việt vào chuỗi giá trị toàn cầu còn rất hạn chế.

Nguyên nhân là do trước đây, mục tiêu “lấp đầy đất công nghiệp” và tạo việc làm cho người lao động được đặt cao hơn mục tiêu “lấp đầy bằng công nghệ và giá trị”, dẫn tới ngưỡng sàng lọc dự án chưa đủ cao và thiếu cơ chế buộc nâng cấp theo chu kỳ.

Cùng với đó, công cụ kiểm soát sau cấp phép còn hạn chế, hạ tầng môi trường chưa đáp ứng yêu cầu mới, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý chưa đồng bộ.

Đại diện Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội nhấn mạnh, hệ lụy của tình trạng này là nguy cơ hình thành “bãi rác công nghệ”. Các dây chuyền sản xuất lạc hậu làm gia tăng rủi ro môi trường và giảm sức hấp dẫn đầu tư.

Nếu không kịp thời chuyển đổi, quỹ đất công nghiệp của Thủ đô sẽ bị “khóa chặt” trong mô hình tăng trưởng cũ, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh và khả năng thu hút các dự án công nghệ cao.

Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính) Vương Thị Minh Hiếu cho biết, các thị trường quốc tế đang thiết lập những “luật chơi” mới mang tính bắt buộc như quy định về điều chỉnh Carbon (CBAM), tiêu chuẩn Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) hay mục tiêu Net Zero...

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống các khu công nghiệp, khẩn trương dịch chuyển từ mô hình đa ngành truyền thống sang các mô hình khu công nghiệp sinh thái, khu công nghiệp đô thị - dịch vụ và khu công nghiệp thông minh ứng dụng dữ liệu lớn.

Từ thực tế này, thành phố Hà Nội quyết tâm chuyển đổi các khu công nghiệp hiện hữu sang mô hình mới. Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội đang tập trung “làm sạch danh mục dự án - lập lại kỷ cương công nghệ, môi trường và hiện trường”.

Ban Quản lý đã xây dựng chi tiết kế hoạch hành động và rõ sản phẩm đầu ra, nhất là bộ tiêu chí chuyển đổi khu công nghiệp theo hướng xanh - thông minh - sinh thái, với các nhóm tiêu chí toàn diện từ quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật-số, môi trường, năng lượng, cơ cấu ngành nghề, kinh tế tuần hoàn, đến hạ tầng xã hội và quản trị... Lãnh đạo Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội nhấn mạnh, Hà Nội không thể cạnh tranh bằng yếu tố “đất rẻ, lao động rẻ”.

Việc tái cấu trúc khu công nghiệp phải trở thành một bộ phận hữu cơ trong cấu trúc phát triển đô thị mới của Thủ đô, gắn với các trung tâm đổi mới sáng tạo, các cực tăng trưởng, các hành lang kinh tế và hệ sinh thái công nghệ - tri thức.