Đầu tư công tạo lực tăng trưởng: Gỡ điểm nghẽn giải ngân

Trong bức tranh tăng trưởng của TP.HCM, đầu tư công đang được xác định là “đòn bẩy” then chốt. Tuy nhiên, để dòng vốn này thực sự phát huy hiệu quả, bài toán giải ngân vốn được xem là “nút thắt của nút thắt” đang được thành phố tập trung tháo gỡ với nhiều giải pháp đồng bộ, từ thể chế, tổ chức bộ máy đến điều hành thực thi.

Sau thời gian bị tắc do vướng mắc thủ tục thanh toán, dự án chống ngập 1000 tỷ đồng đã được tái khởi động và đang trên đường về đích. Ảnh: Lê Bình.

Nút thắt giải ngân từ nhiều phía

Số liệu từ UBND TP.HCM cho thấy, đến hết quý I/2026, thành phố đã giải ngân 13.618 tỷ đồng, đạt 9,2% tổng kế hoạch vốn đầu tư công năm (147.599 tỷ đồng). Dù con số này cao hơn cùng kỳ năm trước (tăng từ 2,6% lên 9,2%), nhưng vẫn chưa đạt mục tiêu đề ra là tối thiểu 15%.

Đáng chú ý, riêng vốn bồi thường, giải phóng mặt bằng đạt 8.080 tỷ đồng, tương đương 23% kế hoạch. Đây là một tỷ lệ tương đối tích cực nếu so với các khâu khác trong chuỗi thực hiện dự án.

Theo kết luận của Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Xuân Cường tại cuộc họp giao ban về tình hình giải ngân vốn đầu tư công quý I/2026 chỉ rõ, nguyên nhân lớn nhất của việc chậm giải ngân đến từ quá trình sắp xếp lại hệ thống Ban quản lý dự án. Việc chuyển giao hồ sơ, nhân sự, con dấu… khiến nhiều dự án bị “ngắt quãng kỹ thuật”, thậm chí có khối lượng thi công nhưng không thể giải ngân do chưa hoàn tất thủ tục pháp lý trên hệ thống.

Không chỉ vậy, các vướng mắc truyền thống vẫn tiếp tục tồn tại: giải phóng mặt bằng chậm, di dời hạ tầng kỹ thuật kéo dài (đặc biệt là hệ thống điện), thiếu bãi đổ thải, nguồn vật liệu xây dựng biến động, hay thậm chí chưa có đơn giá cho thi công ban đêm khiến nhiều công trình không thể tăng tốc theo phương án “3 ca, 4 kíp”.

Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên đang chậm tiến độ, đối mặt nguy cơ lỡ hẹn do thiếu hụt nghiêm trọng nguồn vật liệu xây dựng. Ảnh: Thục Vy.

Chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển cho rằng, những điểm nghẽn này nếu không được tháo gỡ kịp thời sẽ làm suy giảm hiệu quả của đầu tư công vốn được kỳ vọng là “cú hích” cho toàn bộ nền kinh tế.

“Đầu tư công không đóng góp trực tiếp quá lớn vào GDP, nhưng giá trị cốt lõi nằm ở hiệu ứng lan tỏa. Nếu giải ngân chậm, toàn bộ chuỗi tác động đến doanh nghiệp, logistics, thị trường bất động sản… đều bị chậm theo”, ông Hiển phân tích.

Ông Hiển cũng nhấn mạnh, bài học từ nhiều quốc gia cho thấy, đầu tư công chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai đúng thời điểm và đúng trọng tâm. Nếu chậm trễ hoặc dàn trải, không những không tạo động lực tăng trưởng mà còn gây lãng phí nguồn lực.

Trong khi đó, từ góc nhìn quy hoạch, ThS Ngô Anh Vũ cho rằng một trong những nguyên nhân sâu xa của tình trạng chậm giải ngân là sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch và kế hoạch thực hiện.

“Trước đây, quy hoạch thường đi trước một bước rất xa, nhưng kế hoạch triển khai lại không đi kèm. Khi bắt tay vào thực hiện, nhiều dự án lúng túng về nguồn lực, thủ tục, dẫn đến tiến độ chậm và giải ngân thấp”, ông Vũ nhận định.

Vấn nạn kẹt xe là nổi "ám ảnh" đối với người dân TP.HCM Ảnh: Lê Bình.

“6 rõ” và áp lực tăng tốc giải ngân

Trước thực trạng trên, UBND TP.HCM đang chuyển sang cách tiếp cận quyết liệt hơn, với mục tiêu đưa giải ngân đầu tư công trở thành một “nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng”. Theo đó, thành phố đặt mục tiêu giải ngân đạt ít nhất 15% trong tháng 4 và từ 30 - 35% trong quý II/2026.

Để đạt được mục tiêu này, một trong những giải pháp cốt lõi là áp dụng nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian và rõ kết quả. Đây được xem là bước chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo trách nhiệm cá nhân.

Song song đó, thành phố tập trung xử lý dứt điểm điểm nghẽn lớn nhất hiện nay: chuyển đổi chủ đầu tư sau khi sắp xếp lại hệ thống Ban quản lý dự án.

Theo đó, các dự án được phân loại để xử lý phù hợp. Những dự án chưa có quyết định đầu tư sẽ được chuyển về cấp phường, xã làm chủ đầu tư. Với các dự án đã ký hợp đồng, thành phố giữ nguyên chủ đầu tư hiện hữu để tránh gián đoạn quá trình triển khai. Việc điều chỉnh chủ đầu tư chỉ thực hiện một lần và được lồng ghép ngay trong quá trình thẩm định. Cách làm này giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, hạn chế tình trạng điều chỉnh nhiều lần làm kéo dài tiến độ.

Bên cạnh đó, TP.HCM cũng đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý đầu tư công, đặc biệt là việc xây dựng hệ thống dữ liệu dự án trên nền tảng số. Khi toàn bộ tiến độ, khối lượng, giải ngân được cập nhật theo thời gian thực, việc giám sát và điều hành sẽ minh bạch và hiệu quả hơn.

Các chủ đầu tư cũng được yêu cầu xây dựng kế hoạch giải ngân chi tiết theo tháng, quý, đồng thời rút ngắn thời gian hoàn tất hồ sơ thanh toán xuống còn tối đa 4 ngày sau khi có khối lượng nghiệm thu.

Một điểm đáng chú ý khác là việc thúc đẩy thi công theo chế độ “3 ca, 4 kíp”, với mục tiêu tăng thêm 15 - 20% khối lượng so với kế hoạch ban đầu.

TP.HCM quyết tâm giải quyết các "điểm đen" về giao thông nhờ đầu tư công. Ảnh: Lê Bình.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, giải pháp kỹ thuật chỉ là một phần, điều quan trọng hơn là thay đổi tư duy điều hành. Chuyên gia Đinh Thế Hiển cho rằng, TP.HCM cần xác định rõ ưu tiên đầu tư, tập trung vào các trục hạ tầng chiến lược thay vì dàn trải.

“Nhà nước nên tập trung vào những lĩnh vực mà tư nhân không làm được hoặc không muốn làm, đặc biệt là hạ tầng giao thông và logistics. Khi những trục này được khai thông, khu vực tư nhân sẽ tự động tham gia, tạo ra hiệu ứng lan tỏa”, ông Hiển nói.

Cùng quan điểm, ThS Ngô Anh Vũ nhấn mạnh vai trò của cách tiếp cận tích hợp trong quy hoạch và đầu tư. Theo ông Vũ, TP.HCM cần chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang tư duy vùng, coi đô thị là một chỉnh thể thống nhất. Khi đó, các dự án đầu tư công không chỉ phục vụ riêng một địa phương mà sẽ tạo ra giá trị liên kết, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn.

“Đầu tư công phải đi cùng với cơ chế điều phối đủ mạnh. Nếu mỗi nơi làm một kiểu, thiếu liên kết, thì dù có giải ngân nhanh cũng chưa chắc đã hiệu quả”, ông Vũ cảnh báo.

Trong bối cảnh TP.HCM đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong năm 2026, việc tháo gỡ điểm nghẽn giải ngân đầu tư công không chỉ là yêu cầu về tiến độ, mà còn là điều kiện tiên quyết để kích hoạt các động lực tăng trưởng khác.