Trách nhiệm kép của các địa phương trong giải ngân vốn đầu tư công

Siết chặt kỷ cương đấu thầu

Trong bối cảnh nhiều dự án hạ tầng giao thông trọng điểm bước vào giai đoạn thi công cao điểm, việc làm trong sạch môi trường đầu tư, nâng cao tính minh bạch trong lựa chọn nhà thầu trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm hiệu quả của từng đồng vốn ngân sách.

Đầu tháng 4 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ ký ban hành Chỉ thị 12/CT-TTg về tăng cường công tác đấu thầu. Chỉ thị nhấn mạnh yêu cầu nghiêm cấm việc chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt không đúng quy định; nghiêm cấm lợi dụng cơ chế để trao thầu cho các nhà thầu "thân hữu", "quen thuộc" nhưng không bảo đảm năng lực.

Đồng thời, văn bản yêu cầu tuân thủ nghiêm quy định pháp luật về đấu thầu; xác định giá gói thầu bảo đảm tính đúng, tính đủ chi phí; tăng cường giám sát, kiểm soát việc thực hiện hợp đồng; đặc biệt là gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả công tác đấu thầu.

Tinh thần xử lý vi phạm cũng được nêu rõ: kiên quyết xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân vi phạm, bảo đảm nguyên tắc "không có vùng cấm, không có ngoại lệ". Đây không chỉ là định hướng điều hành mà còn là thước đo để rà soát toàn bộ quá trình lựa chọn nhà thầu, từ khâu thiết kế gói thầu, đánh giá hồ sơ đến tổ chức thực hiện trên công trường.

Năm 2026, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò là động lực tăng trưởng với quy mô vốn hơn 1 triệu tỷ đồng. Đây được xem là "vốn mồi" quan trọng để thúc đẩy nền kinh tế. Tuy nhiên, đến giữa tháng 4/2026, tỷ lệ giải ngân cả nước mới đạt khoảng 12,6% kế hoạch, và các báo cáo cho thấy chủ yếu chậm ở cấp địa phương. Áp lực giải ngân vì thế ngày càng lớn, nhưng như tinh thần Chỉ thị 12 đã xác lập, không thể vì sức ép tiến độ mà nới lỏng tiêu chí lựa chọn nhà thầu.

Thực tế cho thấy, trước yêu cầu "không để vốn chờ dự án", nhiều địa phương dễ rơi vào áp lực chạy theo tiến độ, ưu tiên hoàn tất thủ tục nhanh hơn là thẩm định kỹ năng lực thực chất của nhà thầu. Khi đó, những nhà thầu "vỏ một đường, ruột một nẻo" – hồ sơ đẹp nhưng năng lực triển khai không tương xứng – rất dễ lọt qua vòng lựa chọn nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Chỉ thị 12 yêu cầu rõ việc xác định giá gói thầu phải bảo đảm "tính đúng, tính đủ chi phí", đồng thời phải rà soát kỹ tính phù hợp, tránh đấu thầu hình thức. Nếu không kiểm soát tốt từ đầu vào, hệ quả là vốn vẫn được giải ngân nhưng công trình chậm tiến độ, phát sinh chi phí, làm giảm hiệu quả đầu tư công.

Bài học từ những dự án lớn

Trong triển khai đầu tư công, lựa chọn nhà thầu và tổ chức gói thầu là bước chuyển quan trọng từ thiết kế trên giấy sang năng lực thi công thực tế. Những cảnh báo trong Chỉ thị 12 đã được kiểm chứng qua thực tiễn nhiều dự án lớn.

Như vừa qua, tại dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành – công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia với tổng mức đầu tư giai đoạn 1 khoảng 16 tỷ USD – đã xảy ra nhiều sai phạm trong đấu thầu. Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án liên quan đến các hành vi "Vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng", "Đưa hối lộ", "Nhận hối lộ" xảy ra tại Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) và các đơn vị liên quan; đồng thời nhiều cá nhân, lãnh đạo có trách nhiệm cũng bị khởi tố để điều tra theo quy định pháp luật.

Đáng chú ý, sai phạm đấu thầu không chỉ kéo theo hệ lụy pháp lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai. Công trường rơi vào tình trạng thiếu hụt nhân lực, vướng mắc thanh toán, áp lực chi phí gia tăng trong bối cảnh giá vật liệu xây dựng biến động mạnh, khiến mục tiêu hoàn thành dự án trong năm 2026 trở nên mong manh hơn.

Trong số các dự án thành phần cao tốc Bắc – Nam phía Đông chưa hoàn thành, có dự án cao tốc Quy Nhơn – Chí Thạnh và cao tốc Chí Thạnh – Vân Phong. Một trong những nguyên nhân dẫn đến chậm tiến độ được các chuyên gia trong lĩnh vực giao thông chỉ ra là liên danh nhà thầu được lựa chọn có quá nhiều thành viên và nhà thầu phụ tham gia nhưng năng lực tổ chức thi công chưa tương xứng.

Việc thiếu một đơn vị đầu mối đủ năng lực dẫn dắt, cùng cơ chế kiểm soát trách nhiệm và cam kết nguồn lực chưa rõ ràng, khiến công tác quản lý, phối hợp gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thực hiện dự án.

Một vấn đề khác thường xảy ra ở các dự án đường bộ cần được đặc biệt lưu ý là tình trạng chia tách gói thầu thiếu cơ sở khoa học, không phù hợp với tính chất kỹ thuật của dự án. Về nguyên tắc, việc phân chia gói thầu phải căn cứ vào quy mô, tính đồng bộ, tính liên kết kỹ thuật và yêu cầu tổ chức thi công nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư. Tuy nhiên trên thực tế, không ít trường hợp việc chia nhỏ gói thầu lại vô hình trung tạo dư địa cho cơ chế xin – cho, lợi ích cục bộ và tình trạng "chia phần" trong đấu thầu.

Những gói thầu lớn bị tách thành nhiều phần nhỏ để "vừa khung" năng lực của các nhà thầu nhỏ, nhà thầu "quen mặt" tại địa phương, giúp họ dễ đáp ứng điều kiện dự thầu hơn. Thậm chí, mỗi nhà thầu đảm nhận một phần, nhưng xét tổng thể vẫn là một nhóm lợi ích cùng hưởng lợi từ một dự án.

Hệ quả là công tác quản lý trở nên manh mún, phá vỡ tính đồng bộ trong tổ chức thi công, khó bảo đảm chất lượng thống nhất giữa các hạng mục. Đồng thời, việc quản lý hợp đồng cũng phức tạp hơn với quá nhiều đầu mối, làm giảm hiệu quả điều hành của chủ đầu tư. Xa hơn, điều này còn tiềm ẩn nguy cơ hình thành cơ chế lựa chọn mang tính hình thức, chưa phản ánh đúng năng lực thực tế của nhà thầu trong các dự án quy mô lớn.

Với dự án cao tốc Vinh – Thanh Thủy, Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An yêu cầu "cả hệ thống chính trị phải vào cuộc" để bảo đảm mục tiêu khởi công dự án vào dịp 19/5/2026; các sở, ngành, địa phương phải tập trung tháo gỡ dứt điểm các vướng mắc về thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu xây dựng và các điều kiện cần thiết để triển khai dự án đúng tiến độ.

Tại dự án cao tốc Quy Nhơn – Pleiku, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai yêu cầu lấy chất lượng công trình làm tiêu chí hàng đầu, không để xảy ra tham nhũng, tiêu cực, lãng phí; đồng thời tăng cường quản lý dự án, kiểm tra, giám sát chặt chẽ và kiên quyết xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân vi phạm trong quá trình triển khai thực hiện.

Trong thời gian tới, các địa phương như Gia Lai, Nghệ An, Hà Giang được giao làm chủ đầu tư triển khai các dự án lớn như cao tốc Vinh – Thanh Thủy, Quy Nhơn – Pleiku và Tuyên Quang – Hà Giang. Đây đều là những công trình có yêu cầu kỹ thuật cao, điều kiện thi công phức tạp và tiến độ rất gấp.

Từ những bài học thực tiễn, yêu cầu đặt ra đối với địa phương là phải kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư, công tác thẩm định dự toán, thiết kế, đặc biệt là công tác lựa chọn nhà thầu. Đối với các dự án quy mô lớn, cần áp dụng mô hình quản lý tương xứng theo hướng lựa chọn các nhà thầu có năng lực mạnh, tổ chức thi công tập trung và triển khai các gói thầu có quy mô từ 5.000–10.000 tỷ đồng, tương tự mô hình mà Bộ Xây dựng đã triển khai hiệu quả trong thời gian qua.

Thiết nghĩ, khi các dự án được phân cấp, giao về địa phương quản lý, cần có sự chuyển tiếp phù hợp, đồng thời kế thừa những kinh nghiệm, phương thức tổ chức và mô hình quản lý đã được kiểm chứng trong thực tiễn.

Đối với các dự án quy mô lớn có địa hình phức tạp, công tác lựa chọn nhà thầu không thể chỉ dừng ở việc đánh giá hồ sơ năng lực mà cần kiểm tra thực tế thi công tại hiện trường các dự án đã hoàn thành và các dự án đang thực hiện trong đó xem xét khả năng huy động thiết bị, máy móc, nhân sự chủ chốt để bảo đảm năng lực triển khai thực sự, tránh tình trạng "mượn năng lực" để gửi gắm nhà thầu phụ dẫn đến chậm tiến độ và gây khó khăn cho công tác xử lý, chấn chỉnh khi phát sinh vướng mắc.

Đồng thời, đối với những nhà thầu chậm tiến độ tại các dự án, đã nhiều lần bị Chủ đầu tư nhắc nhở nhưng không có chuyển biến tích cực, cần xem xét không giao thêm công việc tại các dự án tiếp theo.

Trong tổ chức gói thầu, phải bảo đảm tính đồng bộ kỹ thuật và tính liên kết trong thi công, tránh chia nhỏ gói thầu gây khó khăn trong công tác quản lý. Mỗi gói thầu cần gắn với một đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng, đủ năng lực điều hành.

Sau khi trúng thầu, cần tăng cường giám sát thực hiện hợp đồng, yêu cầu nhà thầu huy động đầy đủ nguồn lực theo cam kết. Trường hợp vi phạm tiến độ hoặc cung cấp thông tin sai lệch phải xử lý nghiêm, đúng tinh thần "không có vùng cấm, không có ngoại lệ" mà Chỉ thị 12 đã đặt ra.

Trong bối cảnh áp lực giải ngân ngày càng lớn, lựa chọn nhà thầu không còn là một thủ tục hành chính đơn thuần mà là yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư. Thực hiện nghiêm Chỉ thị 12/CT-TTg chính là điều kiện then chốt để bảo đảm mỗi đồng vốn đầu tư công được sử dụng đúng mục tiêu, đúng hiệu quả và thực sự trở thành động lực cho phát triển hạ tầng quốc gia.