Quản trị hiện đại tạo sức bật cho tăng trưởng

Xây dựng nền văn hóa kiến tạo giá trị

GS-TS Vũ Minh Khương

* PHÓNG VIÊN: Theo ông, điều kiện tiên quyết để những cơ chế trong Dự thảo Luật Phát triển đô thị thực sự chuyển hóa thành động lực tăng trưởng là gì?

- GS-TS VŨ MINH KHƯƠNG: Dự thảo Luật Phát triển đô thị, nếu được Quốc hội khóa XVI thông qua tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sẽ là một bước tiến đặc biệt quan trọng. Nó không chỉ tạo ra những đột phá lớn về thể chế cho các đô thị, đặc biệt là TPHCM, mà còn mở ra một trang mới trong công cuộc phát triển của Việt Nam. Với những cơ chế đặc biệt được đề xuất trong dự thảo, TPHCM sẽ không chỉ có đóng góp lớn hơn cho tăng trưởng kinh tế của đất nước mà còn có thể trở thành mặt trận quyết chiến chiến lược trong phát triển, giúp Việt Nam vượt qua những thách thức để tiến nhanh tới đích phồn vinh.

Tuy nhiên, điều cần nhấn mạnh, một đạo luật, dù tạo điều kiện thuận lợi đến đâu, cũng chỉ là điều kiện cần, chứ chưa phải điều kiện đủ. Điều quyết định là năng lực quản trị hiện đại - tức khả năng khai thác những quyền hạn và cơ chế mà luật trao để chuyển hóa thành năng lực kiến tạo những giá trị có tính chiến lược và bền vững, đặc biệt trong bối cảnh thế giới đang biến động dữ dội và cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo diễn ra với tốc độ chưa từng có.

Nếu coi nhẹ nhiệm vụ chiến lược là xây dựng một nền quản trị hiện đại, thì ngay cả một đạo luật với nhiều cơ chế đặc biệt cũng khó có thể chuyển hóa thành năng lực kiến tạo đột phá. Thậm chí, nó có thể dẫn đến 3 hệ lụy đáng lưu ý.

Thứ nhất, thành phố có thêm quyền hạn và nguồn lực nhưng thực lực lại không mạnh lên tương xứng. Bởi nguồn lực có thể bị phân tán vào những dự án quy mô lớn nhưng giá trị chiến lược thấp, thay vì tạo ra những động lực tăng trưởng mới.

Thứ hai, đạo luật có thể giúp thành phố thu hút thêm nhiều chuyên gia và nhân tài xuất sắc, nhưng chưa đủ để tạo ra môi trường và cơ chế để họ cùng toàn bộ hệ thống phát huy cao nhất năng lực nhằm giải quyết những thách thức then chốt.

Thứ ba, đạo luật có thể giúp mỗi cán bộ làm việc với nỗ lực và trách nhiệm cao hơn, nhưng không tạo được sức mạnh tổng lực của cả hệ thống nếu quy trình ra quyết định vẫn chậm, phối hợp liên ngành còn yếu và bộ máy chưa vận hành như một thể thống nhất.

Thi công cầu đi bộ vượt sông Sài Gòn tại khu vực đường Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TPHCM. Ảnh: HOÀNG HÙNG

* Ông cho rằng TPHCM cần cải cách mô hình quản trị để trở thành “tâm chấn phát triển” của vùng. Vậy, đâu là ưu tiên mang tính đột phá trong giai đoạn hiện nay để tạo chuyển biến cho toàn bộ hệ thống?

- Theo tôi, TPHCM không nên cải cách dàn trải mà cần tập trung vào 3 ưu tiên mang tính đột phá, có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa cho toàn bộ hệ thống.

Thứ nhất, mạnh dạn học hỏi, rà soát và cải cách những quy định pháp luật, chính sách và quy chế còn có khoảng cách lớn so với các nền quản trị thành công nhất thế giới, đặc biệt là Singapore, Hàn Quốc và Trung Quốc; từ đó chủ động đề xuất, kiến nghị hoàn thiện hoặc vận dụng các thẩm quyền được trao để tạo đột phá.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng quyết liệt, thành công không còn đến từ việc phát minh lại mọi thứ, mà từ khả năng học hỏi nhanh, chọn lọc tinh hoa và cải tiến sáng tạo cho phù hợp với điều kiện của mình. TPHCM cần thường xuyên thực hiện phân tích khoảng cách (gap analysis) để xác định những khoảng cách lớn nhất về thể chế, chính sách và quản trị so với các đô thị hàng đầu; ưu tiên cải cách những lĩnh vực có tác động lớn nhất đến năng lực cạnh tranh và năng lực kiến tạo giá trị.

Thứ hai, cải cách mạnh mẽ quy trình ra quyết định để mọi công việc được xử lý nhanh hơn, hiệu quả hơn và chính xác hơn, với tính liên thông và phối hợp tổng lực cao. Đây là đột phá có tác động trực tiếp đến hiệu quả của toàn bộ bộ máy. Thành phố cần chuyển từ tư duy nặng về “đúng quy trình” sang chú trọng “đạt kết quả tốt nhất”, từ nhiều tầng nấc “trình ký - xin ý kiến” sang “phân quyền - chịu trách nhiệm - minh bạch”, với sự hỗ trợ của dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hồ sơ số.

Thứ ba, xây dựng một nền văn hóa kiến tạo giá trị, trong đó mỗi cán bộ và mỗi tổ chức đều bắt đầu từ câu hỏi: “Giá trị mà mình mang lại cho xã hội là gì?”. Mỗi cơ quan cần tự hỏi: Nếu không có mình thì xã hội sẽ ra sao? Nếu mình làm tốt hơn thì xã hội sẽ tốt hơn như thế nào? Khi tư duy này trở thành nền tảng, mục tiêu của mỗi cá nhân và mỗi tổ chức sẽ không còn chỉ là hoàn thành công việc, mà là không ngừng gia tăng giá trị cho người dân, doanh nghiệp và thành phố. Muốn vậy, cần xây dựng một cơ chế tuyển chọn, đánh giá, đãi ngộ và khuyến khích đủ mạnh để mỗi cán bộ và mỗi tổ chức đều có động lực phát huy cao nhất năng lực, tinh thần sáng tạo và trách nhiệm của mình.

Học hỏi những mô hình tốt nhất của thế giới giúp thành phố đi đúng hướng; cải cách quy trình ra quyết định giúp bộ máy vận hành nhanh và hiệu quả; xây dựng văn hóa kiến tạo giá trị sẽ tạo ra động lực nội sinh để toàn bộ hệ thống không ngừng đổi mới và bứt phá. Đây là ba nền tảng quan trọng để TPHCM xây dựng nền quản trị đô thị hiện đại và trở thành một “tâm chấn phát triển” của Việt Nam trong những thập niên tới.

Không gian đô thị hiện đại dọc sông Sài Gòn, khu vực Bến Bạch Đằng, phường Sài Gòn, TPHCM. Ảnh: HOÀNG HÙNG

Trở thành “tâm chấn phát triển”

* Nếu chọn một thay đổi căn bản, có khả năng tạo bước ngoặt cho TPHCM trong giai đoạn tới, ông đề xuất điều gì?

- Tôi cho rằng, sau nhiều nghị quyết và cơ chế đặc thù, điều quyết định thành công của TPHCM nằm ở năng lực tổ chức thực hiện và chất lượng của mô hình quản trị. Cơ chế có thể trao quyền, nhưng chỉ một nền quản trị hiện đại mới có thể biến quyền thành năng lực kiến tạo giá trị và tăng trưởng đột phá. Nếu chỉ được đề xuất một thay đổi căn bản nhất nhưng có tính khả thi cao, tôi sẽ đề xuất TPHCM khởi xướng một sáng kiến có ý nghĩa chiến lược: huy động trí tuệ của những chuyên gia xuất sắc nhất trong và ngoài nước, cộng đồng doanh nghiệp, người dân và các đối tác quốc tế để cùng xây dựng Chiến lược phát triển TPHCM đến năm 2045, với khát vọng đưa thành phố trở thành “tâm chấn phát triển” của Việt Nam và một đại đô thị có sức cạnh tranh hàng đầu châu Á.

Theo tôi, chiến lược đó cần trả lời một câu hỏi rất lớn: TPHCM phải làm gì để thực hiện xuất sắc sứ mệnh tiên phong, tạo đột phá giúp Việt Nam tiến nhanh tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045? Chiến lược cần xác định rõ các mục tiêu và lộ trình cho từng giai đoạn đến năm 2030, 2035 và 2045, đồng thời tập trung nắm bắt những xu thế đang làm thay đổi sâu sắc nền kinh tế thế giới, đặc biệt là cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và cuộc cạnh tranh toàn cầu về nhân tài, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, một điểm đặc biệt quan trọng là TPHCM không nên xây dựng chiến lược phát triển chỉ cho riêng mình. Thành phố cần xây dựng một chiến lược phát triển cho toàn bộ vùng TPHCM mở rộng và Đông Nam bộ, giống như cách Thượng Hải đã trở thành hạt nhân dẫn dắt sự phát triển của toàn vùng Đồng bằng sông Dương Tử.

Bài học lớn nhất của Thượng Hải không phải là phát triển một thành phố mạnh hơn, mà là kiến tạo một cực tăng trưởng mang tính vùng, nơi mỗi địa phương phát huy lợi thế riêng nhưng được kết nối bởi một chiến lược phát triển thống nhất, một hệ thống hạ tầng đồng bộ và một cơ chế điều phối hiệu quả.

TPHCM cũng cần một tầm nhìn như vậy. Thành phố không chỉ là trung tâm của hơn 14 triệu dân, mà cần trở thành hạt nhân của một vùng đô thị - kinh tế khoảng 40-50 triệu dân, bao gồm Đông Nam bộ và gắn kết chặt chẽ với ĐBSCL. Khi đó, lợi thế cạnh tranh không còn là của riêng TPHCM mà là của cả một hệ sinh thái phát triển quy mô lớn, đủ sức cạnh tranh với các vùng đô thị hàng đầu châu Á.

Trong chiến lược đó, TPHCM cần chủ động dẫn dắt những sứ mệnh phát triển có ý nghĩa chiến lược như: trở thành đại bản doanh châu Á của các doanh nghiệp toàn cầu; trung tâm trí tuệ nhân tạo và kinh tế số hàng đầu khu vực; trung tâm tài chính quốc tế; trung tâm logistics, cảng biển và hàng không quốc tế; trung tâm đổi mới sáng tạo, khoa học - công nghệ và đào tạo nhân lực chất lượng cao; đầu tàu chuyển đổi xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn của Việt Nam.

Tôi tin rằng, nguồn lực lớn nhất của TPHCM không chỉ nằm ở cơ chế đặc thù hay ngân sách, mà ở khả năng quy tụ trí tuệ, khơi dậy khát vọng và tạo dựng sự đồng thuận của toàn xã hội. Khi có một tầm nhìn đủ lớn, một chiến lược đúng và một nền quản trị hiện đại, TPHCM không chỉ phát triển nhanh hơn mà còn có thể trở thành động lực lan tỏa sự phát triển của cả vùng và cả nước.